Ευφροσύνη Προεστού - Η Κυρά της Λαπήθου - Η Κυρά της Κύπρου… (video)

Μέσα από το ντοκιμαντέρ και  το βιβλίο του Γιάννη Νικολάου «Η Κυρά της Λαπήθου» έγινε γνωστή στο ευρύ κοινό η δράση της Ευφροσύνης Προεστού. Της γυναίκας η οποία  με αυταπάρνηση και αυτοθυσία  κατάφερε, στη διάρκεια της τουρκικής  εισβολής του 1974, να σώσει από βέβαιο θάνατο 12 στρατιώτες της Εθνικής  Φρουράς.

Μια μικρή γεύση από τα συγκλονιστικά στοιχεία που συνθέτουν τις ιστορίες αυτών των 12 παιδιών αλλά και της  Ευφροσύνης, η οποία έδρασε ως φύλακας άγγελός τους, δίνει μιλώντας στο riknews και στην Εύη Μουρούζη ο συνάδελφος – δημοσιογράφος Γιάννης Νικολάου.

Ποιο ήταν το έναυσμα ώστε να αρχίσεις την έρευνα αναφορικά με τη δράση της Ευφροσύνης Προεστού και των 12 στρατιωτών που σώθηκαν χάρη στο δικό της ηρωισμό;

Κλήθηκα πολλές φορές να απαντήσω σε ανάλογο ερώτημα, δεδομένου  ότι δεν είχα καμμιά σχέση, ούτε με την Ευφροσύνη Προεστού ούτε με τη Λάπηθο ή με κάποιον από τους δώδεκα στρατιώτες. Στο ερώτημα, που ακόμη και σήμερα μου προκαλεί ρίγη, η απάντηση είναι πάντα τόσο αυθόρμητη όσο και απλή: συγκλονίστηκα! Συγκλονίστηκα από το μεγαλείο της ψυχής της κυρά – Φροσύνης. Και όσο περισσότερο τη γνώριζα μέσα από την έρευνα και τις αφηγήσεις των στρατιωτών - και όχι μόνο, τόσο περισσότερο τη θαύμαζα, τόσο περισσότερο υποκλινόμουν στην ψυχική της δύναμη. Κι όλο και περισσότερο πείθομαι πως όσο ο Ελληνισμός γεννά ανθρώπους σαν την Ευφροσύνη Προεστού και ως έθνος και ως λαός, έχουμε μέλλον, έχουμε ελπίδα.
Άκουσα, έμαθα για πρώτη  φορά για την ιστορία της κυρά-Φροσύνης, πριν από μερικά χρόνια, όταν καλύψαμε (εγώ εκτελούσα χρέη αρχισυντάκτη στο κεντρικό τηλεοπτικό δελτίο του ΡΙΚ) το μνημόσυνο της Κυράς της Λαπήθου, το οποίο τέλεσαν οι στρατιώτες. Από τις πρώτες πληροφορίες που ήρθαν εις γνώση μου για την αλύγιστη Ελληνίδα ένοιωσα ντροπή που ως κοινωνία, ως πολιτεία δεν είχαμε φροντίσει να καταστήσουμε ευρέως γνωστή την ιστορία της και να μεταλαμπαδεύσουμε το λαμπρό παράδειγμά της στις επόμενες γενιές. Αποφάσισα να βάλω εγώ ένα μικρό λιθαράκι για να γίνει αυτό πραγματικότητα. Και αισθάνθηκα πως αυτή μπορούσε να ήταν η εκπλήρωση του δικού μου χρέους στο υπέρτατο εθνικό χρέος για το «ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ»...

Πόσο χρόνο διήρκεσε η έρευνα και πόσο δύσκολη ήταν η συγκέντρωση όλων αυτών των στοιχείων;

Η αρχική έρευνα - και ήταν όντως επίπονη - κράτησε περίπου δυο χρόνια. Και από κάποιο σημείο κι έπειτα συνδυάστηκε με πρακτική δουλειά η οποία αξιοποιήθηκε στη συνέχεια για το ντοκιμαντέρ: Συνεντεύξεις με τους στρατιώτες, με μερικούς από τους οποίους πικρο-ταξιδεύσαμε μέχρι τη Λάπηθο όπου μας «περπάτησαν» στους τόπους της δραματικής περιπέτειάς τους, ξαναφορτίστηκαν συναισθηματικά ενθυμούμενοι όσα πέρασαν, συνειδητοποίησαν ακόμη περισσότερο το μέγεθος της αυτοθυσίας της κυρά-Φροσύνης. Κι ακόμη μυστικά, επικίνδυνα ταξίδια σε Λάπηθο – Καραβά – Κερύνεια για σκοπούς κινηματογράφησης, αλλά και για να «ψηλαφήσω» ιδίοις όμμασι τους τόπους του δράματος και να «γευτώ» την εικόνα του πικρού καλοκαιριού του ’74 για να μπορέσω να τη μεταφέρω όσο το δυνατό γίνεται πιο κοντά στην πραγματική της διάσταση... Δεν θα ξεχάσω την περίπτωση που ένας Βρετανός, ο οποίος διαμένει παράνομα στο σπίτι κάποιου Λαπηθιώτη πρόσφυγα, όταν αντιλήφθηκε ότι κινηματογραφούσαμε στην περιοχή άρχισε να ωρύεται και να βρίζει, ενώ ταυτόχρονα με το κινητό του ειδοποίησε τις κατοχικές αρχές για την παρουσία και τη δράση μας. Ομολογώ ότι τα χρειαστήκαμε όχι τόσο γιατί θα μπορούσε να μας συλλάβουν οι κατοχικές δυνάμεις όσο διότι αν μας ανακάλυπταν θα μας έπαιρναν σίγουρα τις κασέτες – και είχαμε φοβερή δουλειά σε αυτές, κινηματογραφήσεις μιας ολόκληρης ημέρας! Για να περάσουμε το οδόφραγμα (περιττό να πω ότι σπεύσαμε στις ελεύθερες περιοχές άρον – άρον) ξηλώσαμε την πόρτα του συνοδηγού, κρύψαμε μέσα τις κασέτες, ενώ την ίδια ώρα προλάβαμε και κινηματογραφήσαμε κάποιες άσχετες τουριστικές σκηνές για να προσποιηθούμε τους... περιηγητές.
Την ολοκλήρωση του ντοκιμαντέρ και τη μετάδοσή του ακολούθησε περαιτέρω έρευνα, επαναλαμβανόμενες συνεντεύξεις με τους στρατιώτες, διασταύρωση των λεγομένων τους, νέες επισκέψεις στην κατεχόμενη γη... Κι αυτό γιατί μέσα από όλη εκείνη την τριβή με την ζώσα, ματωμένη ιστορία αναφύηκε η ανάγκη να καταγραφούν σε μεγαλύτερη έκταση και οι ιστορίες του καθενός από τους στρατιώτες όπως βέβαια και της ίδιας της Ευφροσύνης Προεστού, διότι στα περίπου 40 λεπτά διάρκειας του ντοκιμαντέρ δεν μπορούσε να χωρέσει όλος εκείνος ο ηρωισμός, όλο εκείνο το μεγαλείο ψυχής, αλλά και να δοθεί όλη η εικόνα στην πραγματική της διάσταση. Κι έτσι γεννήθηκε τελικά και το βιβλίο με τον τίτλο: «Η ΚΥΡΑ ΤΗΣ ΛΑΠΗΘΟΥ».

Πέρα από την ιστορία της Ευφροσύνης Προεστού, γίνεται αναφορά σε άλλα γεγονότα αυτής της δύσκολης φάσης για την Κύπρο;

«Η ΚΥΡΑ ΤΗΣ ΛΑΠΗΘΟΥ» είναι  η συμπύκνωση του δράματος του 1974. Όλη η βαρβαρότητα του Τούρκου  επιδρομέα και κατακτητή, όλος ο  πόνος και το δάκρυ ενός λαού, ενός Έθνους... όλη η αλήθεια για  τη δήθεν «ειρηνευτική επιχείρηση»  του Αττίλα... όλο το μεγαλείο και  η δύναμη της ελληνικής ψυχής  που ακόμη και στα πιο δύσκολα  ξέρει, μπορεί και θέλει να αγωνίζεται... γιατί δικαιούται και διεκδικεί  την ελπίδα...
Η ψηλάφηση των στοιχείων αυτών που συνθέτουν ένα κομμάτι της μαύρης ιστορίας του 1974 για την Κύπρο, ήταν για σένα μια ψυχοφθόρα διαδικασία; Κυρίως ποια συναισθήματα σε κυρίευαν;
Αντιθέτως! Ήταν μια ψυχοτρόφος διαδικασία, η οποία με γέμισε ελπίδα, προσδοκία και αισιοδοξία. Μπαίνοντας όλο και πιο βαθιά στην ιστορία της Ευφροσύνης Προεστού, στο μυαλό και την ψυχή μου φούντωνε η σκέψη: «λογαριάσατε λάθος με τον νου σας εμπόροι...» Και ξέρετε γιατί οι έμποροι λογάριασαν λάθος; οι έμποροι των εθνών; Διότι δεν έλαβαν υπόψιν ένα σημαντικότατο παράγοντα στην ποταπή εξίσωσή τους. Δεν υπολόγισαν, ίσως διότι ακόμη δεν μπορούν να καταλάβουν, ότι ο Ελληνισμός γέννησε, γεννά και θα εξακολουθήσει να γεννά ψυχές σαν αυτή της Ευφροσύνης Προεστού, της Κυράς της Λαπήθου. Στην εξίσωσή τους με έναν άγνωστο Χ  δεν μπορούν ποτέ να καταλάβουν ότι στην περίπτωση του Ελληνισμού η τιμή του Χ μπορεί να είναι ένα, δέκα, εκατό, χίλια, άπειρο... Κι έτσι μπερδεύονται και λογαριάζουν λάθος.
Ομολογώ, από την άλλη πως ψυχοφθόρος ήταν η διαδικασία αυτή για τους ίδιους τους στρατιώτες, απέναντι στους οποίους στέκομαι σήμερα με σεβασμό και ευγνωμοσύνη για την αποδοχή τους κυρίως να ξανα-σκαλίσουν με πόνο μες στα βάθη της ψυχής τους για να μου μεταφέρουν όλα αυτά που εγώ στη συνέχεια έπλασα για να παραδώσω στο ντοκιμαντέρ και το βιβλίο «Η ΚΥΡΑ ΤΗΣ ΛΑΠΗΘΟΥ».
Το βιβλίο «Η ΚΥΡΑ ΤΗΣ  ΛΑΠΗΘΟΥ» είναι απότιση φόρου τιμής στην Ευφροσύνη Προεστού αλλά και τους δώδεκα στρατιώτες, μερικοί από τους οποίους επίσης επέδειξαν σε πολλές περιπτώσεις μοναδική ηρωική συμπεριφορά και θάρρος – παρά το νεαρότατο της ηλικίας τους – αλλά και εν πάση περιπτώσει πέρασαν όλοι δραματικές ώρες, μέρες εβδομάδες. Κι ακόμη και σήμερα, σαράντα και πλέον χρόνια από τότε κουβαλούν τους εφιάλτες εκείνου του καλοκαιριού στον ύπνο αλλά περισσότερο στην ψυχή τους.

Πώς αισθανόσουν μαθαίνοντας τα βιώματα και την ιστορία τους;

Προσωπικά, ακούγοντας τις ιστορίες τους, ήταν σαν να βίωνα μαζί τους το δράμα που πέρασαν αρχικά κρυβόμενοι - πρώτα στη σπηλιά, τον Άδρικο κι αργότερα στα εγκαταλελειμμένα σπίτια πίσω από εκείνο της Ευφροσύνης... κι ύστερα όλα όσα ανείπωτα πέρασαν στα χέρια των βαρβάρων, βασανιστήρια και ταλαιπωρίες και εξευτελισμούς που δεν τα χωράει ο ανθρώπινος νους. Κι άντεξαν, κι επιβίωσαν κι είναι σήμερα σχεδόν όλοι ανάμεσά μας. Και νομίζω πως ήταν αυτό θεία απόφαση.
Ο Ύψιστος τους βοήθησε  να ζήσουν για να μπορέσουν να διασώσουν και να διηγηθούν όλη αυτή τη δραματική ιστορία που έζησαν και βέβαια να σκιαγραφήσουν τον ηρωισμό και το μεγαλείο της ψυχής του θηλυκού Αθανάσιου Διάκου: της Ευφροσύνης Προεστού, ώστε να γίνει  κατορθωτό να έχουμε σήμερα ιστορικά καταγεγραμμένη πια την «Κυρά της Λαπήθου».

Δώσε μας μια σύντομη περιγραφή της Ευφροσύνης Προεστού, όπως εσύ την έχεις γνωρίσει μέσα από τη δημοσιογραφική έρευνα.

Μίλησα προηγουμένως για τον  ηρωισμό της κυρά-Φροσύνης. Ήρωας δεν είναι ούτε θεός, ούτε ημίθεος, ούτε ανίκητος σωματικά.
Ήρωας δεν είναι κάποιος ξεχωριστός άνθρωπος, ο οποίος φαίνεται εκ των προτέρων – σε περιόδους ειρήνης ας πούμε, σε ομαλές τρόπον τινά συνθήκες, ξεχωρίζει ότι αυτός, αν χρειαστεί  θα γίνει ήρωας.
Αντιθέτως: ήρωες είναι απλοί άνθρωποι της διπλανής πόρτας. Όπως η «Κυρά της Λαπήθου», η Ευφροσύνη Προεστού. Μια μικροκαμωμένη γριούλα, μαία στο επάγγελμα, κάθε άλλο παρά ρωμαλαία, η οποία όμως την κρίσιμη ώρα βρήκε τα ψυχικά αποθέματα, μπόρεσε να ορθώσει το ανάστημα και να κάνει το κάτι παραπάνω από αυτό που θα έκανε ο καθένας.  Αυτό είναι ήρωας. Αυτός ο οποίος την ώρα της κρίσης αποδεικνύεται  ανώτερος και όχι κατώτερος των  περιστάσεων.
Γρηγόρης Αυξεντίου, Κυριάκος Μάτσης, Ευαγόρας Παλληκαρίδης, Τάσος Μάρκου, Γεώργιος Καραϊσκάκης, Παπαφλέσσας  και πλείστοι όσοι άλλοι ήρωες του Ελληνισμού από τα πολύ παλιά χρόνια ως τη σύγχρονη εποχή ήταν απλοί  άνθρωποι, που έγιναν ήρωες...
Η Ευφροσύνη Προεστού με κίνδυνο της ζωής της, με χίλια δυο τεχνάσματα και στρατηγικές, καταστρώνοντας καθημερινώς σχέδια και θέτοντάς τα σε εφαρμογή σαν άλλος πολυμήχανος Οδυσσέας, θέτει υπό την προστασία της, κρύβει τους δώδεκα στρατιώτες για έναν ολόκληρο μήνα. Προδίδεται όμως και συλλαμβάνεται από τους Τούκους, υποβάλλεται σε φριχτά βασανιστήρια, ξυλοδαρμούς, τεχνητούς πνιγμούς στη θάλασσα, σε ανείπωτους εξευτελισμούς, μόνο και μόνο για να μαρτυρήσει κάτι για τους στρατιώτες. Δεν βγάζει όμως λέξη από το στόμα της. Ακόμη και όταν οι Τούρκοι την ξεγύμνωσαν και την έδεσαν πίσω από ένα τζιπ και την έσερναν στους δρόμους της Λαπήθου.  Θα... μπορούσα να γράψω ολόκληρο βιβλίο για την Ευφροσύνη Προεστού. Χαμογελώ... ΕΓΡΑΨΑ ολόκληρο βιβλίο για την Ευφροσύνη Προεστού.
Σε συντομία όμως, με μια μόνο φράση, εγώ την αποκαλώ «θηλυκό Αθανάσιο Διάκο».

Από πού νομίζεις ότι αντλούσε τόση δύναμη ψυχής;

Ήταν Ελληνίδα! Γνήσια...
Ήταν Χριστιανή! Ατόφια...
Κι ήταν γεμάτη αγάπη. Ανιδιοτελή...

Στο ντοκιμαντέρ παραθέτεις κάποια γεγονότα που ενώ θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν τυχαία, είναι τόσο τρανταχτά ώστε θα υπήρχαν και αυτοί που θα υποστήριζαν ότι το κάθε τι γίνεται σε συγκεκριμένο χρόνο για κάποιο λόγο. Μιλώ για το γεγονός που έγινε ανήμερα της Οσίας Ευφροσύνης...

...κι όχι μόνο αυτό. Νομίζω πως η σχετική παράγραφος  στο βιβλίο, όπως μεταφέρθηκε από το ντοκιμαντέρ δίνει με τον πιο γλαφυρό τρόπο ακριβώς αυτό: ότι μάλλον τελικά τίποτε δεν είναι τυχαίο. Γι’ αυτό και παραθέτω αυτούσια εκείνο το απόσπασμα:
 «Οι δώδεκα στρατιώτες της κυράς της Λαπήθου ύστερα
από τριών εβδομάδων κράτηση  στα μπουντρούμια
του Αττίλα, και μετά από ανείπωτα βασανιστήρια και
κακοποιήσεις ελευθερώθηκαν στις 25 Σεπτεμβρίου, ημέρα
της Οσίας Ευφροσύνης!
…Συμβολικό; Ίσως!
Η ίδια η κυρά Ευφροσύνη έφυγε  από τη ζωή το Πάσχα του
1993, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα,  στις 17 Απριλίου, την
ώρα που οι καλαντιστές στα χωριά  τραγουδούν το «...Καλό
Λόγο ν’ ακούσετε και το Χριστός  Ανέστη...»
Σαν να την πήρε μαζί του ο Αναστάς  Χριστός!
...Συμβολικό; Σίγουρα!
Ο προορισμός της κυρά Ευφροσύνης ήταν ήδη
προδιαγεγραμμένος: η θέση της, «εκ  δεξιών του Πατρός…»
Εις ένδειξη τιμής για την ανεκτίμητη προσφορά και τον
απαράμιλλο ηρωισμό της Ευφροσύνης Προεστού, της
κυράς της Λαπήθου, τα δώδεκα παιδιά της έστησαν στον
χώρο μπροστά από το οδόφραγμα  του Λήδρα Πάλας -
όσο πιο κοντά γίνεται στην κατεχόμενη γη που καρτερεί -
μνημείο ευγνωμοσύνης… της δικής τους αλλά και όλου του
Έθνους. Του Έθνους που καταφέρνει να μένει ορθό μέσα
στους αιώνες και τις χιλιετίες  των επιβουλών, των άνισων
αγώνων και της προδοσίας  χάρη στους Λεωνίδες και τις
σπαρτιάτισσες μάνες...
Τους Παπαφλέσσες, τους Κολοκοτρώνηδες και τις
Μπουμπουλίνες...
Τους Αυξεντίου και τους Μάτσηδες...
Τις Ευφροσύνες…

Ακολουθεί το ντοκυμαντέρ "Η Κυρά της Λαπήθου" όπως μεταδόθηκε από το ΡΙΚ.